YEREBATAN SARNICI: MEDUSA'NIN TERS ÇEVRİLEN YÜZÜ VE İSTANBUL'UN YERALTI SIRRI
Bazı sırlar toprağın altında saklanır, bazıları ise suyun yüzeyinde yüzyıllardır bize bakar. Merhaba sevgili okurlar! 🦋 Geçen yazımızda Medusa’nın hikâyesini konuşmuştuk. Tanrıların arasında yaşanan bir olayın, bir kadı…

Bazı sırlar toprağın altında saklanır, bazıları ise suyun yüzeyinde yüzyıllardır bize bakar.
Merhaba sevgili okurlar! 🦋
Geçen yazımızda Medusa’nın hikâyesini konuşmuştuk. Tanrıların arasında yaşanan bir olayın, bir kadının kaderini nasıl değiştirdiğini ve yüzyıllar boyunca onun nasıl bir korku sembolüne dönüştüğünü birlikte keşfetmiştik.
Şimdi size bir soru soracağım: Medusa’nın yüzüyle İstanbul’un tam kalbinde, yerin altında karşılaşabileceğinizi söylesem?
Üstelik biri baş aşağı, diğeri yana yatırılmış iki devasa Medusa başı!
Evet, yanlış duymadınız. Bugün rotamızı Sultanahmet’e çeviriyoruz. Bu kez ne bir tapınaktayız ne de antik Yunan'ın tanrılar dünyasında. İstanbul’un en etkileyici tarihî yapılarından biri olan Yerebatan Sarnıcı'ndayız.
Hadi, biraz derinlere inelim. Bakalım bu taşların bize anlatacağı neler var?
Yerebatan Sarnıcı, Bizans İmparatoru I. Justinianus döneminde, yaklaşık MS 532 yılında inşa edildi.
İstanbul’un o dönemki adıyla Konstantinopolis’in su ihtiyacını karşılamak için yapılan bu devasa yapı, Büyük Saray ve çevresindeki önemli yapıların su ihtiyacına hizmet ediyordu.
Yaklaşık 10 bin metrekarelik bir alanı kaplayan sarnıçta 336 mermer sütun bulunuyor. Suyun içinden yükselen sütunları ve loş atmosferi nedeniyle halk arasında zamanla Yerebatan Sarayı adıyla da anılmaya başlandı.
Bir düşünün; şehrin üzerinde hayat devam ederken, aşağıda yüzlerce sütunun taşıdığı koca bir su dünyası var.
Bugün bile içine girdiğinizde insanı başka bir zamana götüren bir atmosferi bulunuyor.
İşte hikâyenin en ilginç bölümü burada başlıyor.
Sarnıcın kuzeybatı köşesinde, iki sütunun altında devasa Medusa başları bulunuyor. Biri tamamen ters çevrilmiş, diğeri ise yana yatırılmış durumda.
Üstelik bunlar sarnıç için özel olarak yapılmış heykeller değil. Daha eski bir Roma dönemi yapısından getirildikleri ve yeni yapıda yeniden kullanıldıkları düşünülüyor.
Mimarlık tarihinde bu uygulamaya spolia, yani devşirme malzeme deniliyor.
Eski yapılardan alınan sütun, taş ve heykel parçalarının yeni yapılarda kullanılması antik ve geç antik dünyada oldukça yaygın bir uygulamaydı.
Ancak insanın aklına şu soru takılmadan edemiyor:
Neden Medusa’nın biri ters, diğeri yan yatırılmıştı?
Bu konuda yıllardır anlatılan çeşitli rivayetler var.
En yaygın anlatıya göre Medusa’nın gözlerine bakan herkes taşa dönüşüyordu. Bu nedenle heykellerin ters ve yan yerleştirilerek bakışlarının etkisiz hâle getirildiğine inanılıyor.
Bir başka yorum ise bu başların kötü ruhları ve uğursuzlukları uzaklaştırmak amacıyla kullanıldığı yönünde.
Fakat burada tarihsel gerçeklerle efsaneyi birbirinden ayırmamız gerekiyor.
Arkeolojik ve mimari açıklamaya göre Medusa başlarının ters ve yan konulması, öncelikle sütun kaidesi olarak yeniden kullanılmalarıyla ilgili. Taş blokların yüksekliği ve yük taşıma gereksinimi, bu yerleşimde belirleyici olmuş olabilir.
Yani Medusa’nın bakışlarından korunmak için ters çevrildiklerine dair kesin bir tarihsel kanıt bulunmuyor.
Ama kabul edelim, efsane olan açıklama bile insanın hayal gücünü harekete geçirmeye yetiyor.
Yerebatan Sarnıcı'nın bir başka dikkat çekici ayrıntısı da halk arasında Ağlayan Sütun olarak bilinen sütun.
Üzerindeki gözyaşını andıran kabartmalar nedeniyle bu isimle anılıyor.
Rivayete göre sarnıcın yapımında çalışan ve hayatını kaybeden işçilerin anısına bu sütun gözyaşı döküyor.
Oldukça hüzünlü bir hikâye, değil mi?
Ancak bu anlatının tarihsel olarak doğrulandığını söyleyemeyiz. Sütundaki desenlerin, dönemin mimari süsleme geleneğiyle ve başka antik yapılardaki benzer örneklerle ilişkili olduğu düşünülüyor.
Yine de insan o sütunun karşısında durduğunda ister istemez geçmişte burada çalışan insanları düşünüyor.
İstanbul’un 1453 yılında fethedilmesinden sonra Yerebatan Sarnıcı bir süre daha kullanıldı ve Topkapı Sarayı'nın su ihtiyacına da hizmet etti.
Osmanlı döneminde önemli onarımlardan biri Sultan III. Ahmed zamanında, 1723 yılında Mimar Kayserili Mehmed Ağa tarafından gerçekleştirildi.
Daha sonra Sultan II. Abdülhamid döneminde de onarım gördü.
1985-1987 yılları arasında gerçekleştirilen kapsamlı temizlik ve restorasyon çalışmaları sırasında Medusa başları ortaya çıkarıldı. Sarnıç, 1987 yılında müze olarak ziyarete açıldı.
Yani bugün hayranlıkla baktığımız Medusa başlarının geniş kitleler tarafından tanınması aslında oldukça yakın bir tarihe dayanıyor.
Medusa’yı ilk yazımızda tanımıştık. Şimdi ise onun yüzünün, binlerce yıllık bir mimari yapının içinde nasıl yeniden karşımıza çıktığını gördük.
Bir zamanlar mitolojik anlatıların korkulan figürü olan Medusa, bugün İstanbul’un en önemli tarihî mekânlarından birinin simgelerinden biri.
Belki de bu yüzden Yerebatan Sarnıcı'nı yalnızca eski bir su deposu olarak görmemek gerekiyor.
Orada Roma’nın taşları, Bizans'ın mimarisi, Osmanlı'nın onarımları ve günümüz İstanbul’unun kültürel hafızası aynı mekânda buluşuyor.
Benim en sevdiğim tarafı da bu: Bazen bir şehrin geçmişini anlamak için sokaklarında yürümek yetmiyor. Biraz da altına bakmak gerekiyor.
Kim bilir, İstanbul’un daha hangi hikâyeleri ayaklarımızın altında sessizce bekliyor?
Yazıya Eşlik Eden Müzik:
Dead Can Dance – The Host of Seraphim
“Bazen tarihin sessizliğini anlamak için kelimeler değil, müzik gerekir.”
Bir sonraki meraka kadar…
Ullamerve’S 🦋
Bu yazı ilk olarak Müzisyen Dayanışması'nda @Ullamerves tarafından yayımlandı.



Yorumlar 0
Yorum yazmak ve beğenmek için üye ol, hepsi ücretsiz.
KatılGiriş yapİlk yorumu sen yaz.